Nid yw’r geiriau a ddewiswn wrth siarad am ddeallusrwydd artiffisial byth yn niwtral. Maent yn fframio sut rydym yn deall ei bwrpas, ei risgiau a’i le mewn cymdeithas. Mae rhethreg ddiweddar ynghylch rôl AI mewn gofal iechyd wedi bod yn arbennig o drawiadol. Addawodd cynllun gweithredu Llywodraeth y DU i “ryddhau AI” welliannau mawr, ond anaml y byddwn yn cysylltu “ryddhau” â rhywbeth ysgafn neu ddiogel. Pan gaiff ei baru â sôn am “harneisio” potensial AI, mae’r neges yn gymysg.

Mae cyfathrebu clir a meddylgar yn hanfodol. Wrth i ddeallusrwydd artiffisial ddod yn fwy ymgorfforedig mewn gofal iechyd, rhaid i’r iaith a ddefnyddiwn helpu pobl i ddeall beth all a beth na all yr offer hyn ei wneud.

Rôl Gynyddol AI mewn Gofal Iechyd

Mae deallusrwydd artiffisial eisoes yn gwneud gwahaniaeth ledled y DU. Mewn ysbytai, mae’n helpu i ganfod poen mewn cleifion di-eiriau, gan gyflymu diagnosis canser y fron a chefnogi prosesau rhyddhau cyflymach. Mae’r offer hyn yn cyfrannu at GIG mwy ymatebol ac effeithlon.

Mae effaith deallusrwydd artiffisial hefyd yn cael ei theimlo y tu ôl i’r llenni. Mae recriwtio, hyfforddi, amserlennu a datblygu rhestrau gwaith i gyd yn feysydd lle gall offer sy’n cael eu pweru gan ddeallusrwydd artiffisial symleiddio prosesau a rhyddhau amser i glinigwyr ganolbwyntio ar ofal cleifion. Mae’r effeithlonrwydd hwn yn cael ei groesawu, ond rhaid ei gyflwyno’n ofalus.

Ond mae’r cynnydd hwn yn anwastad. Nid oes gan bob ysbyty fynediad at offer AI, ac nid yw pob claf na chlinigwr yn elwa ohonynt. Mae gweledigaeth GIG sy’n barod ar gyfer y dyfodol ac sy’n cael ei alluogi gan AI yn eistedd ochr yn ochr â realiti technoleg hen ffasiwn, systemau etifeddol a seilwaith sy’n heneiddio.

Mae’r bwlch hwn yn tynnu sylw at densiwn cynyddol: mae deallusrwydd artiffisial yn datblygu’n gyflym, ond mae llawer o sefydliadau gofal iechyd yn dal i gael eu rhwystro gan ddyled dechnolegol sylweddol. Rhaid i offer deallusrwydd artiffisial newydd integreiddio â systemau etifeddol sydd yn aml yn feichus ac yn anghydnaws ag arloesedd modern. Heb fynd i’r afael â’r problemau seilwaith dyfnach hyn, ni all deallusrwydd artiffisial ar ei ben ei hun gyflawni’r trawsnewidiad yr ydym yn gobeithio amdano.

Ac yn hollbwysig, ni all deallusrwydd artiffisial ddisodli’r gwasanaethau hanfodol sy’n cadw’r system i redeg, staffio ysbytai, adeiladu cyfleusterau newydd neu ddarparu gofal tosturiol. Rhaid iddo ategu, nid disodli, y gweithwyr proffesiynol medrus sy’n asgwrn cefn iechyd a gofal cymdeithasol.

Dyna pam mae’n rhaid i fuddsoddi mewn deallusrwydd artiffisial fynd law yn llaw â buddsoddi mewn pobl. Mae ailhyfforddi ac uwchsgilio’r gweithlu yn hanfodol er mwyn i staff allu gweithio’n hyderus ac yn ddiogel ochr yn ochr â thechnolegau newydd.

Anghydraddoldeb Digidol: Rhwystr na allwn ei Anwybyddu

Un o’r heriau mwyaf dybryd yw anghydraddoldeb digidol. Adroddodd Archwilio Cymru yn 2023 nad oedd 32% o bobl 75 oed a throsodd yng Nghymru wedi bod ar-lein yn ystod y tri mis blaenorol, tra bod 14% o breswylwyr tai cymdeithasol a 12% o bobl â salwch hirdymor hefyd wedi’u hallgáu’n ddigidol.

Yn aml, y rhain yw’r union bobl a fydd yn elwa fwyaf o wasanaethau a gefnogir gan AI, ond efallai na fyddant yn gallu neu’n amharod i’w cyrchu. Ac nid yw allgáu digidol wedi’i gyfyngu i bobl hŷn; mae unigolion iau, pobl ag anableddau a’r rhai â galluoedd amrywiol hefyd yn wynebu rhwystrau. Hyd yn oed ymhlith grwpiau sy’n weithgar yn ddigidol, mae ymddiriedaeth mewn AI ymhell o fod yn sicr.

Mae’r rhwystrau’n strwythurol yn ogystal â rhai personol. Mae chwe deg saith y cant o safleoedd gwledig yng Nghymru yn brin o fynediad at fand eang ffibr llawn. Ar draws y DU, mae hanner y bobl sydd wedi’u hallgáu’n ddigidol yn nodi anawsterau wrth gael mynediad at wasanaethau’r GIG oherwydd problemau defnyddioldeb, iaith neu hygyrchedd.

Mae ymddiriedaeth yn ffactor pwysig arall. Mae pryderon ynghylch diogelwch, preifatrwydd a deall sut mae deallusrwydd artiffisial yn gweithio yn atal llawer rhag defnyddio offer digidol. Wrth i ddeallusrwydd artiffisial ddod yn fwy gweladwy mewn gofal iechyd, mae meithrin hyder y cyhoedd yn dod yn bwysicach fyth.

Dyna pam mae’r naratifau rydyn ni’n eu llunio o amgylch AI yn bwysig. Mae’r potensial yn gyffrous, ond ni allwn flaenoriaethu cyflymder dros gyfrifoldeb. Mae cyfathrebu clir, tryloywder a defnydd gofalus yn hanfodol. Rhaid i AI weithio ochr yn ochr ag arbenigedd dynol, nid ei ddisodli a rhaid iddo helpu i leihau, nid dyfnhau, anghydraddoldeb digidol.

Wrth i AI barhau i lunio dyfodol iechyd a gofal cymdeithasol, rhaid inni sicrhau bod ei fanteision yn cyrraedd pawb, yn enwedig y rhai mwyaf agored i niwed. Dim ond wedyn y gallwn wir ddatgloi potensial AI i wella bywydau.

Gan yr Athro Genevieve Liveley, Athro’r Clasuron a Chymrawd Turing ym Mhrifysgol Bryste