Ym mis Chwefror 2023, cyhoeddodd Llywodraeth Cymru Cymru’n Arloesi: Creu Cymru Gryfach, Tecach a Gwyrddach , strategaeth arloesi drawslywodraethol sy’n seiliedig ar genhadaeth. Roedd yn nodi ein hamcanion wedi’u grwpio i bedwar cenhadaeth – Addysg, yr Economi, Iechyd a Llesiant, a Hinsawdd a Natur.
Cyhoeddwyd cynllun cyflawni dilynol ym mis Hydref 2023 a addawodd ddarparu diweddariad cynnydd ar ôl y flwyddyn gyntaf. Mae’r Datganiad hwn yn nodi’r cynnydd sylweddol gan Lywodraeth Cymru wrth weithredu nifer o gamau gweithredu ar draws y pedair cenhadaeth sy’n fuddiol i bob rhanbarth o Gymru.
Addysg
Ers mis Mehefin 2024, mae Gyrfa Cymru wedi bod yn gweithio gydag ysgolion i ddatblygu ymwybyddiaeth entrepreneuraidd drwy Syniadau Mawr Cymru a ariennir gan Busnes Cymru , ac mae wedi cefnogi’r cwricwlwm newydd drwy ddatblygu adnoddau addysgu entrepreneuriaeth newydd ar Hwb a hyfforddiant.
Prosiect Robert Owen: canllaw i gwmnïau cydweithredol a busnesau cymdeithasol , a gyhoeddwyd ym mis Mai 2024, yn cynyddu profiadau arloesi mewn lleoliadau ysgol. Ar gael ar Hwb ei nod yw helpu pobl ifanc i ddod yn gyfranwyr mentrus, creadigol trwy eu dysgu.
Rydym yn parhau i weithio gyda Chyd-bwyllgor Addysg Cymru (CBAC) a sefydliadau Gwyddoniaeth, Technoleg, Peirianneg a Mathemateg (STEM) i gyflwyno Gwobrau Arloesedd Cymru Gyfan. Denodd y digwyddiad 975 o fyfyrwyr o 67 o ysgolion yn 2023, a 1,015 o fyfyrwyr o 70 o ysgolion yn 2024.
Yn ystod blwyddyn academaidd 2023-24, derbyniodd 4,438 o fyfyrwyr mewn Addysg Bellach (AB) ac Addysg Uwch (AU) gefnogaeth gan Hyrwyddwyr Menter, gyda 702 o fyfyrwyr yn mynd ymlaen i ddechrau busnes.
Llofnodwyd Memorandwm Cyd-ddealltwriaeth (MoU) newydd ar gyfer parhad Partneriaethau Trosglwyddo Gwybodaeth o 2024-2027 ym mis Ebrill 2024 gyda chyllideb flynyddol o £1.4m sy’n cael ei hariannu’n gyfatebol gan Innovate UK. Arweiniodd cyfraniad Llywodraeth Cymru o £1.8m, a ddenodd £1.5m gan gyrff ariannu cyhoeddus eraill a £5m gan fusnesau a gymerodd ran, at greu 83 o swyddi newydd yn ystod cyfnod y Memorandwm Cyd-ddealltwriaeth diwethaf a redodd o 2021-2024.
Yn gyfrifol am ariannu a rheoleiddio’r sector addysg drydyddol ac ymchwil yng Nghymru, cafodd y Comisiwn ar gyfer Addysg Drydyddol ac Ymchwil ei ail-frandio fel Medr ym mis Mehefin 2024 a daeth yn weithredol ar 1 Awst 2024. Mae hyn yn cynnwys addysg bellach, addysg uwch, prentisiaethau, dosbarthiadau chwech ysgolion, dysgu cymunedol i oedolion, ac ymchwil ac arloesi a ariennir gan y llywodraeth.
Mae Medr yn cefnogi galluoedd arloesol ac entrepreneuraidd prifysgolion Cymru drwy ei Chronfa Arloesi Ymchwil Cymru (RWIF) sydd wedi dosbarthu dros £28.3m ers mis Chwefror 2023. Mae hefyd yn annog prifysgolion i helpu myfyrwyr o grwpiau heb gynrychiolaeth ddigonol i ddatblygu sgiliau entrepreneuraidd fel rhan o gyllid Cymorth Cyflogadwyedd i Fyfyrwyr.
Mae Medr wedi cael y dasg o ddatblygu diwylliant o arloesi ac ymgysylltu â chydweithio ar sail cenhadaeth gyda busnesau, buddsoddwyr diwydiant a llywodraeth sy’n cyfrannu at yr economi a chymdeithas. Bu Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda Medr wrth ddatblygu ei chynllun strategol, a gyflwynwyd i’w gymeradwyo ym mis Rhagfyr 2024.
Economi
Mae cenhadaeth yr Economi wedi gweld datblygiadau yng Nghymru, gyda llywodraeth y DU, ac yn rhyngwladol.
Lansiwyd ein Cymorth Arloesi Hyblyg SMART (SFIS) ym mis Mehefin 2023 gan gefnogi sefydliadau, busnesau, colegau, prifysgolion, byrddau iechyd, awdurdodau lleol, mentrau cymdeithasol a sefydliadau ymchwil a thechnoleg waeth beth fo’u maint o fewn ein themâu blaenoriaeth a’n meysydd cryfderau . Mae SFIS wedi cefnogi 148 o brosiectau, gan ddarparu £11.8 miliwn mewn grantiau tuag at gyfanswm gwariant rhagamcanedig o £24.9 miliwn hyd at ddiwedd mis Rhagfyr 2024, gan feithrin arloesedd, gwella cystadleurwydd, a gyrru manteision economaidd a chymdeithasol sylweddol.
Dechreuodd fersiwn newydd o’n Rhaglen Twf Cyflym Busnes Cymru ym mis Mehefin 2024, gan ategu darpariaeth cymorth busnes bresennol Busnes Cymru. Mae’n darparu cymorth arbenigol trwy becyn cyngor wedi’i deilwra ar gyfer busnesau sy’n cael eu harwain gan arloesedd.
Lansiwyd cyllid ar gyfer archwiliadau Eiddo Deallusol (IP) sefydliadol i ddatblygu strategaeth eiddo deallusol ym mis Gorffennaf 2024 gan y Swyddfa Eiddo Deallusol (IPO) ar y cyd â Llywodraeth Cymru.
Rydym wedi datblygu ein perthynas â Chynghorau Ymchwil y DU ymhellach a chodi ymwybyddiaeth o’r cystadlaethau arloesi Cyflymydd Amddiffyn a Diogelwch (DASA) yn ogystal â gweithio ar y cyd i ddatblygu’r Porthladdoedd Rhydd, Parthau Buddsoddi a chynigion y Fargen Ddinesig a Thwf.
Mae Adroddiad Astudiaeth Dichonoldeb y DU ac Achos Busnes Amlinellol wedi’u datblygu ar gyfer Rhaglen Technoleg Radioisotop Uwch ar gyfer Adweithydd Cyfleustodau Iechyd (ARTHUR), i’w lleoli yng ngogledd-orllewin Cymru. Os caiff ei adeiladu, bydd ARTHUR yn cynhyrchu llawer o’r cydrannau allweddol mewn meddygaeth niwclear a ddefnyddir i fynd i’r afael â chlefydau fel canser a Chlefyd Alzheimer.
Nod prosiect Airbus Endeavr Cymru (Endeavr), a gyd-ariennir gan Lywodraeth Cymru ac Airbus Defence and Space, yw darganfod a deall, trwy raglen o ymchwil o’r radd flaenaf, dechnolegau sy’n cefnogi datblygiad cynaliadwy busnes Airbus ac yn tyfu a chryfhau galluoedd diwydiannol ac academaidd Cymru. Mae’r prosiect wedi denu £1.3m rhwng blynyddoedd calendr 2023 a 2024 ac wedi cefnogi 5 prosiect allan o gyfanswm o 38 o brosiectau a gyflwynwyd.
Rhwng Ebrill 2023 a Mawrth 2024 buddsoddodd Banc Datblygu Cymru dros £8.8m, gan gefnogi 31 o gwmnïau arloesi a thechnoleg, gan drosoli £9.7m o gyd-fuddsoddiad sector preifat ychwanegol. Mae Cronfa Sbarduno Technoleg bwrpasol y Banc yn cefnogi busnesau technoleg Cymreig, a’r rhai sy’n barod i adleoli yma, ar gam profi cysyniad, gan annog arloesedd a thwf ar gyfer effaith hirdymor.
Mae Llywodraeth Cymru yn parhau i ddefnyddio’r mecanwaith Contractau ar gyfer Arloesi i hyrwyddo gweithgarwch ymchwil ac arloesi cydweithredol a hwyluso caffael yn y sector cyhoeddus ar gyfer atebion arloesol. Mae chwe her wedi’u cefnogi ers mis Chwefror 2023, gan gynnwys yr Economi Gylchol; Gofal Cartref; Ansawdd Aer; Gofal yn y Cartref a Fonitrir gan Glinigwr; a Nwyon Meddygol. Ym mis Rhagfyr 2024, mae dros £2.3m yn cefnogi 16 o brosiectau cydweithredol sy’n cynnwys 17 o fusnesau, 6 awdurdod lleol, 7 bwrdd iechyd a 2 sefydliad trydydd sector o Gymru.
Mewn perthynas â Llywodraeth y DU, rydym wedi llofnodi Memorandwm Cyd-ddealltwriaeth gydag Innovate UK yn nodi cytundeb ar y cyd i rannu data, cynyddu gwaith partneriaeth a datblygu cynigion arloesi o ansawdd uchel ar draws ystod o randdeiliaid, sectorau a rhanbarthau Cymru. O ganlyniad i’r Memorandwm Cyd-ddealltwriaeth, mae Cynllun Arloesi Cydweithredol wedi’i gyhoeddi. Cafodd cynnydd ei arddangos mewn digwyddiad “Arloesi Lleol” a gynhaliwyd yn Wrecsam ym mis Tachwedd 2024.
Rydym yn parhau i gefnogi ceisiadau o Gymru am gyllid Innovate UK – ym mis Rhagfyr 2024, dyfarnwyd dros £66.7m i fusnesau ym mlwyddyn ariannol 2023-24, sef cynnydd o dros £5m ers y flwyddyn ariannol flaenorol, gan gefnogi 167 o brosiectau.
Mae rhaglen Launchpad Innovate UK yn cefnogi clystyrau BBaCh rhanbarthol sy’n dod i’r amlwg. Gan weithio gyda rhanddeiliaid o Gymru, mae wedi ymrwymo i fuddsoddi £7.5m i Lansio Technolegau Sero Net yn Ne Orllewin Cymru, lle mae’r chwe dyfarniad cyllid cyntaf wedi’u gwneud. Mae hefyd wedi cytuno ar £5m ar gyfer Lansio Amaeth-dechnoleg a Bwyd ar gyfer Canolbarth a Gogledd Cymru, lle mae naw prosiect wedi sicrhau cyfran o £400,000.
Daeth Llywodraeth Cymru yn bartner cyflawni ar gyfer Rhaglen Twf Busnes Innovate UK ym mis Ionawr 2024, gan gynnig cyfleoedd cydweithredu rhyngwladol i sefydliadau Cymreig ledled yr UE a thu hwnt. Rhwng Ionawr a Rhagfyr 2024, rydym wedi ymgysylltu â 98 o sefydliadau i archwilio cyfleoedd.
Mae Cymru yn un o un ar ddeg o ranbarthau arloesol yr UE sy’n rhan o Fenter Vanguard sydd wedi datblygu a chymryd rhan yn y peilot Vinnovate; mecanwaith cydweithio rhyng-ranbarthol. Derbyniwyd ceisiadau yng Nghymru, yn gweld cydweithio posib gyda’r rhanbarthau canlynol - Galacia (Sbaen), Norte (Portiwgal); Dwyrain yr Iseldiroedd a Gogledd Orllewin Rwmania. Mae pum prosiect sy’n cynnwys naw sefydliad Cymreig yn cael eu cefnogi gwerth cyfanswm o tua £950,000 ar gyfer y cyfranogwyr Cymreig.
Iechyd a Lles
Mae’r rhaglen Arloesedd, Technoleg a Phartneriaethau gwerth £11.5m yn cefnogi amrywiaeth o lwyfannau arloesi, sy’n gysylltiedig â blaenoriaethau Gweinidogol ar draws iechyd a gofal cymdeithasol yng Nghymru. Mae hyn yn cynnwys Hwb Gwyddor Bywyd Cymru , Technoleg Iechyd Cymru , Comisiwn Bevan a 10 hyb cydgysylltu arloesi rhanbarthol ledled Cymru.
Lansiwyd y Comisiwn Deallusrwydd Artiffisial yn 2024 ac mae’n arwain y defnydd priodol o ddeallusrwydd artiffisial mewn iechyd a gofal cymdeithasol. Mae wedi cymeradwyo’r defnydd o’r Safonau Cofnodi Tryloywder Algorithmig (ATRS), gan sicrhau ymddiriedaeth a didwylledd wrth ddefnyddio AI mewn gofal iechyd.
Mae Cymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon wedi negodi mynediad i gyfres ehangach o raglenni’r Sefydliad Cenedlaethol dros Ymchwil Iechyd a Gofal (NIHR) i gynyddu cyllid ymchwil. Mae pob £1 a werir yn y rhaglenni hyn yn dychwelyd £10 o fudd economaidd ac arbediad cost i’r GIG. Bydd lefelau uwch o weithgarwch ymchwil hefyd yn cynnig mwy o gyfleoedd i gleifion. Yn ystod blwyddyn ariannol 2023-24, cafodd 19,627 o gyfranogwyr yng Nghymru eu recriwtio i astudiaethau ymchwil o ansawdd uchel, gan sicrhau bod pobl yn cael mynediad cynnar at driniaethau blaengar a gwasanaethau arloesol.
Mae Hwb Gwyddorau Bywyd Cymru yn parhau i gefnogi ein menter Trechu Canser rhwng Llywodraeth Cymru a GIG Cymru. Mae wedi sefydlu cyfeiriadur o gyllid arloesi a phartneriaid arloesi allweddol, gan hwyluso mynediad at ffynonellau cyllid i gefnogi cydweithredu rhwng iechyd, diwydiant a’r byd academaidd. Mae rhagor o wybodaeth ar gael yn adroddiad blynyddol Arloesi ar gyfer Cymru Iachach 2023-2024 yr Hyb.
Mae ystod o bartneriaethau iechyd a diwydiant strategol ar waith gydag Amgen, Medtronic, Novartis, Pfizer, Eli Lilly a lllumina yng Nghymru. Mae partneriaethau’n canolbwyntio ar feysydd sy’n cynnwys gallu diagnostig, patholeg ddigidol, llwybrau gofal arloesol, AI a llwyfannau data aml-omig, gan feithrin mwy o fuddsoddiad yn sector gwyddorau bywyd Cymru.
Mae Ymchwil Iechyd a Gofal Cymru wedi llwyddo i negodi cytundebau partneriaeth â BioNTech a Moderna i gefnogi treialon clinigol ymchwil masnachol yng Nghymru. Mae cytundeb Moderna yn sicrhau cyfranogiad Cymru yn Rhaglen Arloesi Brechlynnau’r DU. Mae cytundeb BioNTech yn cefnogi treialon brechlyn mNRA y cwmni yng Nghymru.
Mae £22m o gyllid ychwanegol wedi’i sicrhau gan Lywodraeth y DU, fel rhan o’r cynllun gwirfoddol ar gyfer prisio meddyginiaethau brand a rhaglen buddsoddi mynediad a thwf, i hybu gallu’r GIG i gyflawni ymchwil glinigol fasnachol. Dechreuwyd gweithredu yn 2024, a bydd yn parhau hyd at 2028.
Mae prosiect QuicDNA, a ddarperir gan Wasanaeth Genomeg Feddygol Cymru Gyfan a Phrifysgol Caerdydd, wedi dod â sefydliadau’r GIG ledled Cymru, y Ganolfan Ymchwil Treialon, Llywodraeth Cymru, Ymchwil Iechyd a Gofal Cymru, Hwb Gwyddorau Bywyd Cymru, partneriaid amrywiol yn y diwydiant gan gynnwys Illumina, Amgen a Medtronic, y trydydd sector a Menter Canser Moondance ynghyd mewn partneriaeth i gefnogi’r gwaith o ganfod canser yr ysgyfaint yn gynt drwy fiopsi hylif.
Mae Gofal Cymdeithasol Cymru wedi arwain y ffordd gyda strategaeth ymchwil, arloesi a gwella gofal cymdeithasol newydd, sef y gyntaf o’i bath yng Nghymru ac a gyhoeddwyd ym mis Mai 2024. Bydd yn creu’r amodau i wneud newidiadau cadarnhaol a pharhaol mewn gofal cymdeithasol ac yn ysbrydoli ffyrdd newydd o weithio.
Mae grŵp rhyng-weinidogol, gydag aelodaeth o bob un o’r llywodraethau datganoledig a’r DU wedi’i greu i ddatblygu dull cyffredin o gyflymu’r broses o fabwysiadu arloesedd ar draws systemau’r GIG ym mhob rhan o’r DU.
Hinsawdd a Natur
Buddsoddodd y Cynllun Benthyciadau Busnes Gwyrdd £3.3m mewn 16 o brosiectau yn ystod blwyddyn ariannol 2023-24, gyda £4.2m pellach o brosiectau newydd dan ystyriaeth. Cyfanswm yr arbedion a ragwelir o 20,266 tunnell o CO2e ac arbediad cost blynyddol amcangyfrifedig o £1 miliwn i fusnesau.
Lansiwyd Cronfa’r Economi Gylchol ym mis Mehefin 2023 i gefnogi 19 o brosiectau gan sefydliadau Cymreig hyd at fis Rhagfyr 2024. Dyfarnwyd dros £2m, sef cyfanswm o £3.8m o gostau prosiect.
Mae £70m o gyllid cyfalaf wedi’i ddarparu i landlordiaid cymdeithasol drwy’r Rhaglen Ôl-osod wedi’i Optimeiddio yn ystod blwyddyn ariannol 2023-24 ac mae cyfnod paratoi ar waith ar gyfer cynllun ôl-osod cartrefi ar gyfer perchen-feddianwyr.
Buddsoddodd y cynllun Byw yn Glyfar ar gyfer arloesi datgarboneiddio £238,000 mewn prosiectau dichonoldeb Contractau ar gyfer Arloesi hydrogen rhwng mis Chwefror 2023 a mis Mawrth 2024. Dyfarnwyd £400,000 arall i bedair her ranbarthol drwy’r SBRI newydd Ymchwil Systemau Cyfan ac Arloesi ar gyfer Datgarboneiddio (WSRID) ym mis Hydref 2024.
Mae Her Amonia Contract Arloesedd yn parhau i fynd i’r afael â’r cynnydd mewn allyriadau amonia o wartheg. Sicrhawyd £1m gan Lywodraeth Cymru hyd at ddiwedd mis Mawrth 2025. Bydd pum cwmni yn rhannu cyllid ac maent yn y broses o gynnal prawf maes 12 mis llawn o’u cynhyrchion a’u methodolegau.
Ym mis Tachwedd 2024, fe wnaethom hefyd lansio elfen Coedwigaeth a Phren y Rhaglen Sgiliau Hyblyg, gan gynnig £280,000 i gefnogi busnesau i gael mynediad at hyfforddiant ac uwchsgilio eu gweithwyr. Mae’r gronfa’n cefnogi busnesau yn y sectorau hyn yn ogystal â’u cadwyni cyflenwi, gan gynnwys gweithgynhyrchu pren uwch. Rydym am sicrhau bod sgiliau’n cael eu datblygu i alluogi mwy o ddefnydd o bren mewn adeiladu. Mae deall technoleg pren ar draws yr amgylchedd adeiledig yn hanfodol i adeiladu adeiladau carbon isel effeithlon yma yng Nghymru
Casgliad
Gwnaeth Llywodraeth Cymru ymrwymiad i olrhain hynt y cenadaethau, gan fyfyrio’n ôl ar yr hyn sydd wedi newid. Dyma’r diweddariad cynnydd cyntaf yn dilyn cyhoeddi’r strategaeth. Cynhelir gwerthusiad ffurfiol o’r strategaeth ym mlynyddoedd tri a phump i archwilio gweithrediad y strategaeth, ei chynnydd a’i heffeithiau.
